Herkes Herkesi Yolmakla Meşgul
İnsanların çoğu boş bir yarıştan ibaret hayatın içinde dönüp durmaktadır. Bu öyle bir döngü ki adeta tüm insani özellikler ayaklar altına alınmış. Düşünceli olmayı, sabır göstermeyi ve iyi niyeti elden bırakmak için koşan koşana. Bu tablonun en önemli yansıması da “ahlakın” mumla aranır olmasıdır. Bir toplumda ahlak kaybolursa yalnızca insanlar birbirini aldatmaz; güven, merhamet, adalet ve insanlık da yavaş yavaş ortadan kalkar.
Bugün toplum olarak üzerinde uzun uzun düşünmemiz gereken bir çok gerçekle karşı karşıyayız. Bunlardan biri de: Herkesin herkesi yolmakla meşgul olmasıdır!
Fırsat bulduğunda cebimizi, emeğimizi, güvenimizi, duygularımızı sömüren sömürene. Üç kuruş fazla kazanmak için başkasının hakkına göz dikenlerin, makamını kullanarak insanları ezenlerin bilgisizliğinden değil, bilerek ve isteyerek başkasını kandıranların cirit attığı bir dönemdeyiz… Kimi dost görünerek çıkarını kolluyor, kimi iyilik yapıyormuş gibi davranarak menfaat devşiriyor. Üstelik bütün bunlar öylesine sıradanlaşmaya başladı ki artık dürüst olmak bir meziyet, sözünde durmak bir ayrıcalık, kul hakkına riayet etmek ise neredeyse olağanüstü bir hasletmiş gibi görülmeye başlanmıştır. Buraya dikkat çekmek istiyorum sevgili dostlar. Çünkü asıl tehlike burada başlamaktadır. Çünkü bir toplumda kötülük yalnızca kötülük yapanların sayısı arttığında değil, iyilerin susmaya, dürüstlerin kendilerini savunmamaya ve vicdan sahiplerinin azınlıkta kalmaya başladığı zamanlarda büyür. Peki, bizi bu noktaya getiren nedir? İnsan neden kendi çıkarı uğruna başka bir insanın hakkını, hukukunu, onurunu ve emeğini hiçe sayar? Neden birlikte yaşamanın temelini oluşturan güven duygusunu kendi ellerimizle yok ederiz?
Bunun cevabını yalnızca ekonomik şartlarda, hayat pahalılığında, siyasette veya değişen toplumsal koşullarda aramak yeterli değildir. Çünkü meselenin çok daha derin, çok daha köklü sebepleri vardır. Hem de var ya, akla ziyan olacak düzeyde. Ama inanın meselenin öbeğinde, insanın insan olmanın anlamından uzaklaşması yatmektedir.
Ahlaki çöküşün kökünde ne var?
Ahlak, yalnızca başkalarının yanında nasıl davrandığımız değildir. Ahlak, kimsenin bizi görmediği yerde de kim olduğumuzdur. Denetlenmediğimizde ne yaptığımız, elimizde imkân varken başkasının hakkına nasıl yaklaştığımız, güçsüzün karşısında nasıl durduğumuzdur.
Bugün yaşadığımız ahlaki aşınmanın temelinde, insanın kendi nefsini, çıkarını ve arzusunu her türlü değerin üzerinde tutması yatmaktadır.
İnsan, sahip olmayı hak etmekle; kazanmayı haklı olmakla; güçlü olmayı üstün olmakla karıştırıyor. Başkasının kaybından kazanç sağlamayı başarı, bir açığı değerlendirerek insanı aldatmayı zekâ, haksız kazancı da beceri zannediyor. Halbuki bir insanın başkasını kandırabilmesi onun zeki olduğunu değil, ahlaki sınırlarını kaybettiğini gösterir. Burada dinî değerlerin hayata nasıl yansıtıldığı da büyük önem taşıyor. Buraya dikkat etmeliyiz!
İnanç, sadece ibadetlerin yerine getirilmesinden, belirli günlerde dinî hassasiyetlerin hatırlanmasından veya dilimizden dinî ifadelerin eksik olmamasından ibaret değildir. İnancın asıl karşılığı insanın davranışlarında ortaya çıkar.
Kul hakkından sakınmayan, emanete ihanet eden, yalan söyleyen, ölçüde ve tartıda hile yapan, komşusunun hakkını gözetmeyen, çalışanının emeğini sömüren, yetimin hakkına göz diken bir insanın dinî söylemleriyle hayatı arasında ciddi bir çelişki vardır. Çünkü din, insanı yalnızca Allah’a karşı sorumluluk sahibi kılmaz; diğer insanlara karşı da sorumluluk sahibi kılar.
İbadet ile ahlak birbirinden koparıldığında, dinin insanı dönüştürme gücü de zayıflar. İnanç, davranışa dönüşmüyorsa orada insanın kendisiyle yüzleşmesi gereken ciddi bir mesele vardır.
İnsan, Allah’tan korktuğunu söylerken kul hakkından korkmuyorsa, burada yalnızca bir davranış problemi değil, derin bir değer problemi vardır.
Neden herkes daha fazlasını istiyor?
Ahlaki yozlaşmanın bir başka boyutu da insanın psikolojik dünyasında gizlidir. Doyumsuzluk, sürekli kendini başkalarıyla kıyaslama, değersizlik duygusu, güç ve statü arayışı, başkalarından üstün olma isteği ve onaylanma ihtiyacı insanı zaman zaman kendi değerlerinden uzaklaştırabilir. Her halükarda gerçeklerden ayrı bir kendi olup çıkar.
Kişi, sahip olduklarıyla mutlu olmayı öğrenemediğinde sahip olmadıklarının peşinde koşarken kendisini kaybedebilir. Başkalarının kazandığına bakar, kendi kazancını küçümser. Başkasının makamına özenir, kendi emeğini yetersiz görür. Daha fazla para, daha fazla güç, daha fazla itibar ister. Fakat bunlara ulaşmak için hangi değerlerden vazgeçtiğini sorgulamaz. Bir süre sonra vicdanın sesi, çıkarın gürültüsü arasında duyulmaz hâle gelir. Üstelik insan, kendi yanlışını meşrulaştırmakta da oldukça mahirdir. “Herkes böyle yapıyor.”
“Bu zamanda dürüstlükle bir yere varılmaz.”
“Ben yapmasam başkası yapacak.”
“Hayatın kuralı bu.”
İşte ahlaki çöküşün en tehlikeli aşamalarından biri budur: Yanlışın yanlış olmaktan çıkarılıp hayatın doğal bir gerçeği gibi kabul edilmesi. Ya da kabul edilmesini sağlayacak söylem ve eylemlerde bulunmak.
Oysa herkesin yapıyor olması, bir davranışı doğru hâle getirmez. Bir yanlışın yaygınlaşması, onu haklı çıkarmaz. İnsan, kendi vicdanını susturmak için toplumun yanlışlarını mazeret olarak kullanmaya başladığında artık yalnızca başkasına değil, kendisine de zarar vermektedir.
Kötü örnek, kötü alışkanlık, kötü düzene
Hiçbir toplum bir gecede bozulmaz. Ahlaki aşınma, küçük tavizlerle başlar ve zaman içinde alışkanlığa dönüşür. Haksızlık karşısında susulur, yalan karşısında gülüp geçilir, torpil normalleştirilir, liyakatsizlik görmezden gelinir, emek sömürüsü hayatın olağan bir parçası sayılır. Sonra ne olur? Dürüst insan saf, hakkını arayan insan sorunlu, işini doğru yapan insan beceriksiz, çıkar ilişkilerini iyi yöneten insan ise kurnaz ve başarılı kabul edilmeye başlanır. Böyle bir toplumsal iklimde değerlerin yerini çıkarlar, güvenin yerini şüpheler, dayanışmanın yerini rekabet, dostluğun yerini hesap kitap işleri alır.
İnsanlar birbirlerine yaklaşırken önce karşısındakinin nasıl bir insan olduğunu değil, kendilerine ne kazandıracağını düşünür hale gelir. Böylece toplumsal ilişkiler bir güven ilişkisi olmaktan çıkar, karşılıklı çıkar pazarlığına dönüşür. Daha da kötüsü, bu anlayış yalnızca kişiler arasında kalmaz. Kurumlara, iş hayatına, ticarete, yönetime ve toplumsal ilişkilere de sirayet eder.
Adaletin olmadığı yerde güven, güvenin olmadığı yerde huzur, huzurun olmadığı yerde ise sağlıklı bir toplumsal yapı oluşturmak mümkün değildir. Birbirini sürekli aldatmaya çalışan insanların oluşturduğu toplumda kimse gerçekten kazanmış sayılmaz. Çünkü bugün başkasını aldatan, yarın başka birinin tuzağına düşer. Bugün başkasının hakkını yiyen, yarın kendi hakkını koruyacak bir güven ortamı bulamaz. Herkesin birbirini yolduğu bir yerde, sonunda yolunmayan kimse kalmaz!
Eğitim var, peki ya terbiye ve değerler?
Bu meselenin en önemli nedenlerinden biri de eğitim anlayışımızdır. Yıllarca çocuklarımıza sınavlarda başarılı olmayı, iyi bir meslek edinmeyi, para kazanmayı, bir yerlere gelmeyi öğretiyoruz. Elbette bunların hepsi önemli. Lakin insan yetiştirmeyi, karakter oluşturmayı, sorumluluk almayı, başkasının hakkına saygı duymayı aynı kararlılıkla öğretebiliyor muyuz? Bir çocuğa matematik öğretebiliriz ama adil olmayı öğretmiyorsak, yabancı dil öğretebiliriz ama dürüstlüğü kazandıramıyorsak, teknoloji kullanmayı öğretebiliriz ama vicdan geliştiremiyorsak eğitimimizin önemli bir tarafı eksik kalıyor demektir. Çünkü eğitim yalnızca bilgi aktarmak değildir. Eğitim, insanın kendisini, çevresini, toplumu ve sorumluluklarını kavramasına yardımcı olmaktır. Diploma sahibi olmakla eğitimli olmak aynı şey değildir. Çok şey bilmek de iyi insan olmak anlamına gelmez.
İnsan yetiştirmek, meslek sahibi kişiler yetiştirmekten çok daha büyük bir sorumluluktur. Bu nedenle ailede başlayan ahlak ve değerler eğitiminin okulda güçlendirilmesi, toplumda örnek davranışlarla desteklenmesi gerekir. Çocuğuna dürüst olmayı öğütleyip başkasını aldatan, hakkaniyeti anlatıp torpille işini gördüren, saygı bekleyip başkasına saygı göstermeyen yetişkinlerin verdiği mesaj, söyledikleri sözlerden çok daha güçlüdür. Çocuklarımıza ne söylediğimiz kadar, nasıl yaşadığımız da önemlidir.
İnsan olmayı yeniden öğrenmek ve öğretmek
Belki de bütün bu sorunların en temelinde, insan olmanın anlamını yeterince kavrayamamış olmamız yatıyor. İnsan olmak yalnızca biyolojik olarak yaşamak, konuşmak, düşünmek ve ihtiyaçlarını karşılamak değildir. İnsan olmak; kendinden başkasını da düşünebilmek, başkasının acısını hissedebilmek, güçsüzün yanında durabilmek, haksızlık karşısında sessiz kalmamak, eline fırsat geçtiğinde bile adaletten ayrılmamaktır. İnsan olmak, bir başkasının hakkına dokunabilecekken dokunmamaktır. İnsan olmak, kimsenin görmediği yerde de doğru davranabilmektir. İnsan olmak, kendisine yapılmasını istemediği bir şeyi başkasına yapmamaktır. Tüm bunlar çok büyük laflar olmayıp birlikte yaşamanın en temel şartlarıdır. Ne var ki bugün insanın kendi çıkarını merkeze aldığı, başkasının varlığını ve hakkını ikinci plana ittiği bir anlayış giderek daha görünür hâle geliyor.
Oysa unutulmamalıdır ki insanın gerçek değeri ne kadar kazandığıyla, ne kadar tanındığıyla, ne kadar güçlü olduğu ile değil; gücü elindeyken ne yaptığıyla ölçülür.
Peki, çare nerede?
Elbette yalnızca şikâyet ederek, birbirimizi suçlayarak ve geçmişi özleyerek bu sorunların üstesinden gelemeyiz. Çözüm, öncelikle insanın kendisinden başlamalıdır. Herkes önce kendi hayatına, kendi davranışlarına, kendi ilişkilerine bakmalıdır. Başkasının yanlışlarını saymadan önce kendi yanlışlarıyla yüzleşmelidir. Çünkü ahlak, başkalarından talep edilen ama kişinin kendisinde bulunmayan bir özellik olamaz.
İkinci olarak aile, eğitim ve toplum arasında güçlü bir değerler bütünlüğü oluşturulmalıdır. Çocuklarımıza yalnızca başarılı olmayı değil, hak yemeden başarılı olmayı öğretmeliyiz. Kazanmayı değil, hak ederek kazanmayı; yükselmeyi değil, başkasını ezmeden yükselmeyi; güçlü olmayı değil, gücünü adaletle kullanmayı anlatmalıyız.
Üçüncü olarak dinî değerler, yalnızca söz ve ritüel düzeyinde bırakılmamalı; dürüstlük, merhamet, adalet, emanet, kul hakkı ve sorumluluk bilinciyle günlük hayatın ayrılmaz bir parçası hâline getirilmelidir.
Dördüncü olarak toplumsal ve kurumsal hayatta adalet, liyakat ve hesap verebilirlik esas alınmalıdır. Haksızlık yapanın kim olduğuna değil, ne yaptığına bakılmalıdır. Yanlış davranış, kişiye, makama, yakınlığa veya güce göre değerlendirilmemelidir.
Beşinci olarak dürüstlük ödüllendirilmeli, emek korunmalı, hak arayan insanlar yalnız bırakılmamalıdır. Çünkü doğru davranmanın bedelinin ağır, yanlış davranmanın kazancının yüksek olduğu bir düzende ahlaklı kalmak giderek zorlaşır. Lakin bütün bunların üzerinde bir gerçek daha vardır. O da: Hiçbir yasa, hiçbir denetim, hiçbir ceza insanın vicdanının yerini tutamayacağıdır.
Yasalar insanı kötülük yapmaktan alıkoyabilir ama iyi insan olmayı tek başına öğretemez. Bunun için aileye, eğitime, inanca, toplumsal örnekliğe ve bireysel vicdana ihtiyaç vardır.
Değişim, insanın kendi iç dünyasında başlayıp toplumsal hayata yansıdığında gerçek anlamını bulur.
Yani diyorum ki birbirimizi yolmadan da yaşayabiliriz!
Sevgili dostlar,
Birbirimizi aldatarak zenginleşemeyiz, birbirimizin hakkını yiyerek yükselemeyiz, güveni yok ederek huzur bulamayız. Bir insanın kazancı, başka bir insanın kaybı üzerine kuruluyorsa orada gerçek bir kazançtan söz edilemez.
Bir toplumda herkes birbirinden şüphe ediyorsa, kimse kimseye güvenemiyorsa, insanlar birbirine yardım etmek yerine birbirinin açığını kolluyorsa o toplumun en büyük kaybı para, makam veya itibar değil, insanlıktır.
Bugün ihtiyacımız olan şey daha fazla para değil, daha fazla vicdan; daha fazla makam değil, daha fazla adalet; daha fazla diploma değil, daha fazla karakter; daha fazla dinî söylem değil, daha fazla ahlaki tutarlılıktır. Çünkü bizi bir arada tutacak olan şey aynı ülkede, aynı şehirde veya aynı sokakta yaşıyor olmamız değil; birbirimizin hakkına, hukukuna, onuruna ve varlığına saygı duyabilmemizdir.
Unutmayalım: İnsan, başkasını yolduğu zaman kazandığını zanneder ama aslında kendi insanlığından eksiltir. Ve belki de artık kendimize şu soruyu sormanın zamanıdır: Herkesin herkesi yolmaya çalıştığı bir toplumda, geriye insan kalır mı?
İnsan kalabilmek için önce insan olmanın ne anlama geldiğini yeniden hatırlamak zorundayız. Çünkü bu toplumun kurtuluşu, birbirimizi nasıl daha iyi yolacağımızı öğrenmekte değil; birbirimize nasıl daha iyi insan olacağımızı yeniden öğrenmektedir.
Kalalım kolaylıkla ve sağlıcakla…
Gökmen Can-Eğitimci Sosyolog

















YORUMLAR