GÖNÜL TOKLUĞU HER ZAMAN GÖZ TOKLUĞUNA GALİP GELİR

İnsanın gerçek zenginliği, sahip olduğu malların çokluğunda değil; gönlünün kanaatinde, ahlakının güzelliğinde ve Allâh’a olan bağlılığındadır.

Zenginlik Nerede Başlar, Nerede Biter?

Bizler, yaratılışı itibariyle sahip olmak, elde etmek, biriktirmek ve daha fazlasına ulaşmak isteyen bir varlıklarız. İhtiyaçlarımızı karşılamak, hayatımızı kolaylaştırmak ve geleceğimizi güvence altına almak için çalışmamız, üretmemiz ve rızkımızın peşinden koşmamız son derece tabiidir. Yüce İslâm dinimiz de çalışmayı, helal kazancı, mülkiyet hakkını ve insanın ailesinin ihtiyaçlarını karşılamasını teşvik eder. Lakin burada üzerinde durulması gereken çok önemli bir mesele vardır. O da şudur: İnsanın sahip olma arzusu, ne zaman ihtiyaçlarını karşılamaya yönelik makul bir çaba olmaktan çıkar ve doyumsuz bir hırsa dönüşür?

İşte, tam bu noktada gönül tokluğu ile göz tokluğu arasındaki fark ortaya çıkar:

Göz tokluğu, insanın sahip olduğu nimetlerle yetinmesini; gönül tokluğu ise sahip olduklarının değerini bilmesini, başkasının elindekine tamah etmemesini, hayatını kıyaslama ve rekabet üzerine kurmamasını ifade eder. Çünkü göz, gördükçe daha fazlasını isteyebilir; fakat gönül kanaatle terbiye edildiğinde insan, elindeki azla da huzur bulmayı öğrenir.

Gönül tokluğu, yoksulluğu kutsamak veya maddi imkânları küçümsemek değildir. Aksine, insanın dünyalık nimetlere sahip olsa bile onların esiri olmamasıdır. Malın insanın elinde bulunması başka, insanın kalbine hükmetmesi başkadır. Rasûlullah Efendimiz Aleyhisselam bu hakikati son derece veciz bir şekilde şöyle ifade etmiştir:

Manası: “Zenginlik, mal çokluğuyla değildir. Asıl zenginlik gönül zenginliğidir.” (Buhârî, Rikāk, 15; Müslim, Zekât, 130.)

Bu hadis, insanlık tarihinin değişmeyen bir hastalığına, yani maddi zenginliği gerçek mutluluk ve üstünlük ölçüsü kabul etme yanılgısına dikkat çekmektedir.

Mala Tamah Etmemek, Gerçek Zenginliğin İlk Şartıdır

Bir hükümdarın beş veziri varmış. Hükümdar, vezirlerinden birini diğerlerinden daha çok sever, ona ayrı bir değer verirmiş. Zaman içerisinde diğer dört vezir, bu yakınlığı kıskanmaya başlamış. Üstelik hükümdarın sevdiği vezire birtakım maddi imkânlar ve ayrıcalıklar tanıdığını duydukça içlerindeki huzursuzluk daha da artmış. Bir gün hükümdar, vezirlerinin arasındaki bu soğukluğu fark etmiş ve hepsini huzuruna çağırmış. Onlara şöyle demiş:

– “Bugün her birinize benden bir istekte bulunma hakkı veriyorum. Benden ne dilerseniz dile getirin; gücüm yettiğince değil, istediğiniz her şeyi karşılayacağım.”

İlk vezir, hükümdardan geniş, yeşilliklerle ve ağaçlarla dolu güzel bir arazi istemiş. Hükümdar, hiç tereddüt etmeden istediğini vermiş.

İkinci vezir, eşinin ziynet eşyalarını çok sevdiğini, fakat kendisinin ona istediği takıları alamadığını söylemiş. Özellikle hükümdarın hazinesindeki değerli bir tacı istemiş. Hükümdar ise istediğinin on katını kendisine bağışlamış.

Diğer vezirler de sırasıyla kendi arzularını dile getirmişler. Kimi mal, kimi mülk, kimi de çeşitli maddi imkânlar istemiş. Sıra hükümdarın en çok sevdiği vezire gelmiş. Hükümdar sormuş:

– “Peki, sen benden ne istiyorsun?”

Vezir başını hafifçe öne eğerek şöyle cevap vermiş:

– “Efendim, benim sizden tek dileğim sağlıklı ve huzurlu bir ömür sürmenizdir. Sizin sağlığınız ve varlığınız benim için yeterlidir. Bugüne kadar dünya malında da sizin malınızda da gözüm olmadı. Siz sağlıklı olduğunuz müddetçe benim başka bir isteğim yoktur.”

Hükümdar bu sözlerden son derece memnun olmuş. Mali işlerden sorumlu görevlisini çağırarak şöyle emretmiş:

– “Bu vezirim, devlet hazinesinden ihtiyaç duyduğu her şeyi almaya yetkilidir. Onun sözü benim sözüm, onun tasarrufu benim tasarrufum hükmündedir. İstediği her şey hiçbir engelle karşılaşmadan yerine getirilecektir.”

Böylece diğer dört vezir, kıskandıkları kişinin asıl zenginliğinin ne olduğunu anlamışlar. O vezir, hükümdarın malına tamah etmediği için hükümdarın güvenini ve gönlünü kazanmıştı.

Evet sevgili dostlar, bu hikâye bize önemli bir ahlaki hakikati hatırlatır: İnsan bazen istediği şeyleri elde ederek değil, istemekten vazgeçebilecek bir gönül olgunluğuna erişerek kazanır.

Elbette bu hikâyenin asıl mesajı, dünyalık nimetleri istemenin yanlışlığı değildir. Asıl mesele, insanın başkasının sahip olduklarına göz dikmeden, kendi şahsiyetini koruyarak yaşayabilmesidir. Kur’ân-ı Kerîm’de Yüce Allâh şöyle buyurur:

Anlamı: “Allâh’ın, kiminizi kiminize üstün kıldığı şeylere imrenip göz dikmeyin. Erkeklere kazandıklarından bir pay, kadınlara da kazandıklarından bir pay vardır. Allâh’tan, O’nun lütfunu isteyin. Şüphesiz Allâh her şeyi hakkıyla bilendir.” (Nisâ/32)

Bu âyet, insanın başkasının sahip olduklarına odaklanmak yerine kendi gayretine, emeğine ve Allâh’ın lütfuna yönelmesi gerektiğini öğretir. Çünkü başkasının nimetini kıskanmak, insanın kendi nimetlerini göremez hâle gelmesine sebep olur. Kişi, sahip olduklarının kıymetini bilmek yerine sahip olamadıklarının hesabını tutmaya başlar. Böylece elindeki nimetlerin içinde yaşarken bile kendisini mahrum hisseder.

En Kıymetli Şey, Samimi Bir Niyetle Sunulandır

Bir başka anlatıda ise uzun yıllardır evli olan yaşlı bir çift vardır. Elli beş yıllık evlilik hayatları boyunca kadın, eşinden sürekli ziynet eşyaları, kolyeler ve bilezikler istemiştir. Adam ise imkânlarının sınırlı olması sebebiyle eşinin bu isteklerini yerine getirememektedir. Buna rağmen eşinin kalbini kırmamaya çalışır, güzel sözlerle onu teselli eder ve bir gün isteklerini karşılayabileceğini söyler. Ancak yıllar geçtikçe kadının beklentileri devam eder. Bir gün eşine:

– “Artık ömrüm geçti. Yıllardır senden aynı sözleri duyuyorum. Madem beni seviyorsun, git hükümdarın huzuruna çık. Seni sever, sana değer verir. Ondan bir ihsanda bulunmasını iste. Belki böylece benim de gönlüm olur.” der.

Yaşlı adam şaşırır. Çünkü hayatı boyunca kimseden bir şey istememiş, kimseden dünyalık bir beklenti içerisinde olmamıştır. Hükümdardan maddi bir istekte bulunmayı da kendisine yakıştıramaz. Ancak eşinin ısrarları üzerine yola çıkmaya karar verir. Yola çıkarken hükümdara eli boş gitmek istemez. Yaşadıkları bölgede suyun çok kıymetli olduğunu düşünür. Yanına aldığı su kırbasını doldurmak için bir kuyuya uğrar. Kendi kendine şöyle der:

– “Benim hükümdara sunabileceğim değerli bir hediyem yok. Fakat bu bölgede en kıymetli şey sudur. Hiç değilse elim boş gitmeyeyim. Bu suyu ona hediye edeyim.”

Böylece kırbasını suyla doldurur ve hükümdarın sarayına doğru yoluna devam eder. Huzura kabul edildiğinde selamlaşmanın ve hâl hatır sormanın ardından yaşlı adam şöyle der:

– “Efendim, huzurunuza eli boş gelmek istemedim. Benim maddi imkânlarım sınırlı. Fakat yaşadığımız bölgede su çok kıymetlidir. Ben de sahip olduğum en kıymetli şeyi size hediye etmek istedim. Lütfen kabul buyurun.”

Hükümdar, yaşlı adamın bu samimi davranışından etkilenir. Su dolu kırbayı alır, vezirini yanına çağırır ve sessizce ona şöyle der:

– “Bu kırbanın içindeki suyu boşalt. Ardından kırbayı ağzına kadar altınla doldur.”

Vezir emredileni yapar. Bir süre sonra hükümdar, yaşlı adama kırbayı uzatarak:

– “Bu da benden sana bir hediyedir. Güle güle kullan.” der.

Yaşlı adam, hükümdarın huzurundan ayrılırken eşinin isteğini dahi dile getirmemiştir. Çünkü onun asıl amacı bir şeyler elde etmek değil, sahip olduğu imkânlarla güzel bir davranışta bulunmaktır. Yolda kırbayı açıp baktığında ise içinin ağzına kadar altınla doldurulduğunu görür.

Bu hikâyenin üzerinde düşünülmesi gereken tarafı, suyun altınla değiştirilmiş olması değildir. Asıl mesele, yaşlı adamın sahip olduğu şeyin maddi değerinden ziyade niyetinin güzelliğidir. İnsanın elindeki imkân az olabilir. Fakat o imkânı hangi niyetle kullandığı, davranışına bambaşka bir değer kazandırır. Kur’ân-ı Kerîm’de şöyle buyrulur:

Anlamı: “Sevdiğiniz şeylerden Allâh yolunda harcamadıkça gerçek iyiliğe asla erişemezsiniz. Her ne harcarsanız Allâh onu hakkıyla bilir.” (Âl-i İmrân/92)

Bu âyet, iyiliğin yalnızca fazlalıklardan verilmiş bir şey olmadığını, insanın değer verdiği nimetleri de Allâh rızası için paylaşabilmesi gerektiğini gösterir. Burada önemli bir incelik vardır: İyilik, karşılığında daha fazla dünyalık elde etmek için yapılmaz. Allâh rızası gözetilerek yapılan iyiliğin karşılığı bazen dünyada bir kolaylık, bazen gönül huzuru, bazen de ahirette Allâh’ın rahmeti ve mükâfatıdır. Her samimi davranışın mutlaka maddi bir kazançla sonuçlanacağını düşünmek doğru değildir. Mümin, iyiliği bir alışverişe dönüştürmez. Çünkü onun asıl beklentisi insanların takdiri değil, Allâh’ın rızasıdır.

Gönül Tokluğu Doyumsuzluğun Karşısındaki İç Huzurdur

İnsanın psikolojik dünyasında sürekli bir karşılaştırma eğilimi vardır. Kişi bazen kendi hayatını yaşamak yerine başkalarının hayatını izlemeye, onların sahip olduklarını ölçü kabul etmeye başlar. Komşusunun arabası, arkadaşının evi, akrabasının takısı, meslektaşının makamı veya bir başkasının sosyal itibarı zamanla kendi hayatını değerlendirdiği ölçülere dönüşür. Böyle bir insan, sahip olduklarının kendisine yetip yetmediğine kendi ihtiyaçlarına göre değil, başkalarının sahip olduklarına bakarak karar verir. Bu durum, psikolojik açıdan doyumsuzluğu besler. Çünkü karşılaştırmanın sonu yoktur. Her zaman daha zengin, daha başarılı, daha gösterişli ve daha fazla imkâna sahip birileri bulunacaktır. İnsan mutluluğunu bu karşılaştırmalara bağladığında, ulaşacağı her hedefin ardından yeni bir hedef belirleyecek ve hiçbir zaman gerçek bir tatmin duygusuna ulaşamayacaktır.

Gönül tokluğu ise kişinin kendi hayatını başkalarının hayatıyla yarıştırmaktan vazgeçmesiyle başlar. Kanaat sahibi insan çalışmaz, üretmez veya kendisini geliştirmez demek değildir. Tam aksine, elinden gelen gayreti gösterirken elde edemediklerinden dolayı kendisini tüketmez. Başarılı olduğunda şükreder, başarısız olduğunda yeniden gayret gösterir. Sahip olduklarını korurken başkasının sahip olduklarına düşmanlık beslemez. Bu yönüyle kanaat, psikolojik bir denge ve içsel olgunluk hâlidir. Nitekim Peygamber Efendimiz Aleyhisselam şöyle buyurmuştur:

Manası: “Dünya işlerinde kendinizden aşağıda olanlara bakın, kendinizden üstün olanlara bakmayın. Bu, Allâh’ın üzerinizdeki nimetini küçümsememeniz için daha uygundur.” (Müslim, Zühd, 9; hadis numarası: 2963)

Bu hadis, insanın hayatındaki nimetleri fark etmesi ve şükür bilincini geliştirmesi bakımından son derece anlamlıdır. Sürekli yukarıya bakmak insanı hırsa, aşağıya bakarak şükretmeyi öğrenmek ise kanaate yöneltebilir.

Gösteriş Toplumundan Kanaat Toplumuna

Günümüz toplumunda insanların birbirleriyle yarıştığı alanlar giderek çeşitlenmektedir. Eskiden insanların birbirlerine karşı üstünlük kurma çabaları daha çok mal, mülk ve makam üzerinden yürürken bugün bu yarış sosyal medya, tüketim alışkanlıkları, marka tutkusu ve görünür olma arzusu üzerinden de devam etmektedir. Bir insanın nasıl yaşadığı kadar nasıl göründüğü de önemli hâle gelmiştir. Evimizin büyüklüğü, aracımızın markası, üzerimizdeki kıyafetlerin fiyatı, gittiğimiz mekânlar ve sahip olduğumuz teknolojik ürünler zaman zaman kişiliğimizin önüne geçebilmektedir. Böyle bir toplumsal anlayışta insan, sahip olduğu şeylerle değer kazandığını zannetmeye başlar. Halbuki insanın gerçek değeri, kullandığı eşyanın fiyatıyla değil; ahlakı, merhameti, dürüstlüğü, adaleti ve insanlara karşı tutumuyla ölçülmelidir. Gösterişin yaygınlaştığı bir toplumda insanlar birbirlerini örnek almak yerine birbirleriyle yarışmaya başlar. Bu yarış aile bütçelerini zorlar, borçlanmayı artırır, aile içi huzuru zedeler ve toplumsal dayanışmayı zayıflatır. Bir annenin çocuğuna başka ailelerin imkânlarını örnek göstererek baskı kurması, bir babanın komşusundan geri kalmamak için gereksiz harcamalara yönelmesi veya eşlerin birbirlerinden sürekli maddi beklentiler içerisinde olması, tüketim hırsının aile hayatına yansımalarından bazılarıdır. Kur’ân-ı Kerîm, bu tehlikeyi Tekâsür sûresinde çok çarpıcı bir şekilde ortaya koyar:

Anlamı: “Çoklukla övünme yarışı sizi oyaladı. Nihayet kabirleri ziyaret ettiniz.” (Tekâsür/1-2.)

Bu âyetler, mal ve dünya nimetlerini çoğaltma yarışının insanı hayatın asıl gayesinden uzaklaştırabileceğini hatırlatır. Ayrıca Yüce Allâh, İsra sûresinin 26 ve 27. âyetlerinde yakınlara, yoksullara ve yolda kalmışlara haklarının verilmesini emrederken savurganlığı da açıkça yasaklamaktadır.

İslâm’ın istediği toplum ne cimriliğin ne de ölçüsüz tüketimin hâkim olduğu bir toplumdur. İslâm, dengeli harcamayı, paylaşmayı, infakı ve sosyal sorumluluğu esas alır. Gönlü tok insan, başkasının sahip olduklarıyla kendisini ölçmez. Başkasının mutluluğunu kendi eksikliği olarak görmez. Aksine, bir insanın nimete kavuşmasına sevinir ve imkânı ölçüsünde başkalarının hayatını güzelleştirmeye çalışır. Böyle insanların çoğaldığı bir toplumda kıskançlık azalır, güven artar, paylaşma kültürü güçlenir.

Nefsin Terbiyesi ve Karakterin Olgunlaşması

İnsanın sahip olma arzusu, kontrol edilmediğinde onu ahlaki sınırların dışına taşıyabilir. Daha fazla mal kazanma isteği, zamanla haksız kazanca; makam arzusu, kibir ve adaletsizliğe; başkasından üstün olma isteği ise haset ve düşmanlığa dönüşebilir. Bu sebeple gönül tokluğu yalnızca ekonomik bir mesele değil, aynı zamanda bir karakter ve ahlak meselesidir. Kanaat sahibi insan, hakkı olmayanı istemez. Başkasının malına göz dikmez. İnsanların imkânlarını kıskanarak huzurunu bozmaz. Sahip olduğu nimetleri bir üstünlük aracı olarak kullanmaz. Kur’ân-ı Kerîm’de Yüce Allâh şöyle buyurur:

Anlamı: “Kim nefsinin cimriliğinden korunursa işte onlar kurtuluşa erenlerin ta kendileridir.” (Haşr/9)

Burada üzerinde düşünülmesi gereken husus, insanın yalnızca malını değil, nefsini de terbiye etmesi gerektiğidir. Çünkü insan bazen çok şeye sahip olduğu hâlde daha fazlasını ister; bazen de elinde az şey bulunmasına rağmen büyük bir gönül zenginliği taşır. Rasûlullah Efendimiz Aleyhisselam bir başka hadislerinde şöyle buyurmuştur:

Manası: “Kim insanlardan bir şey istememeye söz verirse Allâh da ona iffet verir. Kim de gönül tokluğu isterse Allâh onu başkalarına muhtaç etmez.” (Buhârî, Zekât; Müslim, Zekât, 124.)

Bu hadis, insanın kendi onurunu korumasının ve başkalarına karşı ölçülü bir beklenti içerisinde olmasının önemini ortaya koyar. Ancak burada kanaati, meşru ihtiyaçlardan vazgeçmek veya hakkını aramamak şeklinde anlamamak gerekir. İnsan hakkını talep etmeli, emeğinin karşılığını almalı, ailesinin ihtiyaçlarını karşılamalı ve helal yoldan daha iyi bir hayat için gayret etmelidir. Fakat bütün bunları yaparken hırsın, kibrin ve tamahın esiri olmamalıdır. Gerçek olgunluk, imkânı varken de ölçülü olabilmek, güç sahibi olduğunda da adaletten ayrılmamaktır.

Çocuklara Ne Öğretiyoruz?

Gönül tokluğunun toplumsal hayatta yerleşebilmesi, öncelikle ailede başlayan bir eğitim sürecine bağlıdır. Çocuklar, anne ve babalarının söylediklerinden çok yaptıklarını örnek alırlar. Çocuğuna sürekli kanaatten, şükürden ve paylaşmaktan söz eden; fakat kendi hayatında başkalarının malını, makamını ve imkânlarını kıskanan bir ebeveyn, verdiği eğitimin etkisini zayıflatır. Çünkü çocuk, değerleri yalnızca dinleyerek değil, yaşayarak öğrenir. Bir çocuğa her istediğinin alınması, her arzusunun karşılanması ve her talebinin sorgusuz sualsiz yerine getirilmesi sevgi göstergesi değildir. Aksine, bu yaklaşım çocuğun beklemeyi, sabretmeyi, sahip olduklarının kıymetini bilmeyi ve ihtiyaçla isteği birbirinden ayırmayı öğrenmesini engelleyebilir. Çocuğa her istediğinin hemen alınamayacağını anlatabilmek, onun kalbini kırmadan sınır koyabilmek ve elindeki nimetleri fark etmesini sağlamak pedagojik açıdan son derece değerlidir. Örneğin çocuk, arkadaşının daha pahalı bir oyuncağına sahip olduğunu gördüğünde ona şu anlayış kazandırılmalıdır: “Arkadaşının güzel bir oyuncağının olması, senin sahip olduklarının değersiz olduğu anlamına gelmez. Her ailenin imkânı farklıdır. Önemli olan sahip olduklarımızı güzel kullanmak, paylaşmayı öğrenmek ve başkasının mutluluğuna sevinmektir.”

Bu yaklaşım, çocuğun hem öz değer algısını hem de sosyal ilişkilerini olumlu yönde etkiler. Aynı şekilde çocuklara ihtiyaç sahiplerini tanıtmak, yardımlaşma faaliyetlerine katılmalarını sağlamak ve sahip oldukları nimetler için şükretmeyi öğretmek, gönül tokluğunun erken yaşlarda kazanılmasına yardımcı olur. Unutulmamalıdır ki çocuklarına yalnızca mal biriktirmeyi öğreten aileler, belki varlıklı bireyler yetiştirebilir; fakat onlara kanaati, merhameti ve paylaşmayı öğreten aileler, topluma ahlaklı ve sorumluluk sahibi insanlar kazandırır.

Gönül Tokluğu, Dünyadan Vazgeçmek Değil, Dünyanın Esiri Olmamaktır

Bütün bu değerlendirmelerimizin ardından önemli bir noktayı özellikle vurgulamak isterim: İslâm, insanın çalışmasına, kazanmasına, mülk edinmesine veya refah içerisinde yaşamasına karşı değildir. Helal yoldan kazanılmış mal bir nimettir. İnsan bu nimeti ailesinin ihtiyaçlarını karşılamak, yoksullara yardım etmek, ilim ve hayır faaliyetlerini desteklemek ve toplumun faydasına sunmak için kullanabilir. Asıl tehlike, malın insanın kalbinde Allâh’ın rızasının, ahlaki sorumluluklarının ve insanî değerlerinin önüne geçmesidir. Yüce Allâh, Hadîd sûresinin 20. âyetinde dünya hayatının geçici süslerine dikkat çeker. 23. âyetinde ise insanın elinden çıkan şeylere aşırı üzülmemesi ve kendisine verilenlerle şımarmaması gerektiğini bildirir. Bu, müminin hayatında dengeli bir bakış açısı geliştirmesini sağlar.

İnsan kazanırken şımarmamalı, kaybederken yıkılmamalı; sahip olduklarıyla kibirlenmemeli, sahip olamadıklarıyla da kendisini değersiz hissetmemelidir. Çünkü dünyada hiçbir mal, hiçbir makam ve hiçbir servet insanın ebedî mutluluğunu tek başına garanti edemez. Asıl mesele, insanın bu dünyadan geçerken nasıl bir karakter taşıdığı ve arkasında nasıl bir iyilik bıraktığıdır.

Kalalım sağlıcakla ve gönül tokluğuyla…

Gökmen CAN-Eğitimci Sosyolog